( environment cost-benefit analysis) لێكۆلینەوەی كەلكی ژینگەیی

( environment cost-benefit analysis) لێكۆلینەوەی كەلكی ژینگەیی

لێكۆلینەوەی كەلكی ژینگەیی یەكێكە لە فاكتەرە سەرەكیەكانی پارێزگاری كردن لە ژینگە و چاككردنی . كەلكی ژینگەیی ( environment cost-benefit analysis) چەمكێكی نوێیە و گرنگی پێدانیشی لەم دواییەدا دەستی پێكردووە بۆ لێكۆلینەوەكانی كەلكی ئابووری بەتاینەت بە پرۆژەكانی گەشەسەندن كەوا لە كۆنەوە تەنیا گرنگییان بەو لایەنە دەدا بێ‌ ئەوەی رەچاوی فاكتەری ژینگە بكرێت لە كاتی جێبەجێ‌ كردنی جێبەجێكردنی پرۆژەكان.كەوا خۆی لە وەدەستهێنانی لایەنی دارایی سرف دەبینێتەوە.بێ‌ ئەوەی رەچاوی ژینگە بكرێت و لایەنە نێگەتیڤەكانی سەر بواری ژینگە دیاری بكات،كە هەیە بە شێوەیەكی راستەوخۆبێت یاخود ناراستەوخۆ. روانگەی ئابووری ناسەكان دەربارەی پرۆژەكانی پارێزگاریكردن ژینگە و چاككردنەوەی تێچونێكی زۆری دەوێت و پێویست ناكات لەم ساتەوەختەوە ئەم كارە بكرێت.ئەمەش ئەوە دەگەیەنێت ئەوان خۆیان بوراندووە لە روانگە ژینگەییەكان ،تەنها رەچاوی لایەنە ئابووریەكان لەبەرچاو دەگرن .بەلام لەگەل زیاد بوونی پالەپەستۆ لەسەر ژینگە و لەبار چوونی سامانە سرووشتییەكان وایكرد بیر و بۆچوونی ئابووری ناسەكان بگۆرێت و رەخنە لەو بۆچونەی خۆیان بگرن كەوا یێشتردەربارەی ژینگە و ژینگە پارێزی هەیان بوو.زاناكان گەیشتنە ئەو راستییەی كەوا فەرامۆش كردنی لایەنی ژینگەیی كاریگەریی خراپی دەبێت لەسەر ئابووری گشتی پرۆژەكان لە ماوەی درێژخایەندا.لەم كاتەوە داوای ئەوەیان كرد رەچاوی لایەنی ژینگەپارێزی بكرێت لە كاتی جێبەجێ‌ كردنی پرۆژەكانی بواری گەشەسەندن و وەبەرهێنان .ئەمەش لەبەر دوو هۆكار یەكەمیان:-پارێزگاری كردنی ژینگە لە تێچوونی زۆری هاوسەنگ كردنەوەی. دووەمیشیان:-بەردەوام بوون و سەركەوتنی پرۆژەكان . بە شێوەیەكی گشتی سوودی لێكۆلینەوەی ژینگەیی خۆی لەوەدا دەبینێتەوە چۆن دەتوانرێت پارێزگاری لە ژینگە بكرێت لەگەل ئەو شێوازە بەكار بردنەی لەسەر پێكهاتە و ماكەكانی ژینگەدا دەكرێت لە لایەنمرۆڤەوە، بەبێئەوەی زیانی زۆر بە ژینگە بگات لە ماوەی كورتخایەن یان ناوەندی یان درێژخایەندا جا چ بە بەشێوەیەكی راستەوخۆ یان ناراستەوخۆ. ئەمەش لە رێگای كۆنترۆلكردنی بەكارهێنانەكانی مرۆڤ لەسەر پێكهاتەكانی سرووشت و ژینگە و زیادە رۆیە نەكردنی لەسەر بەكاربردنیان و بە فیرۆدانیان لەكاتی جێبەجێكردنیپرۆژەكان و بەكار خستنی پرۆژەكانی بەرهەم هێنان لە سرووشتدا و رەچاو كردنی ژینگە لە پرۆژەكانی گەشەسەندن فەراهم دەكرێت.لەگەل ئەوەی دیار كردنی قەبارەی تێچوونی ماكەكانی ژینگە و چارەسەر كردنی لەبار چوونیان بەردەست بكرێن ئەمەش كارێكی گرانە.ئەمە مانای وانییە ئوانەی گرنگی بە بواری ژینگە دەدەن ئەم لایەنە فەرامۆش بكەن و هەژمار كردنی پێچوونی ژینگە و لەبارچوونی وەك فاكتەرێكی سەرەكی رەچاو بكرێت لەكاتی لێكۆلینەوەی تەواو بۆ ژینگە بكرێت لە ژێر رۆشنایی ئامانجی ستراتیژی پلان دانانی داهاتووی دەتوانین ئەوە بلێین كەوا دەبێ‌ كەلكی ژینگەیی پلە یەكی پێببەخشرێت لە كاتی لێكۆلینەوەكان لە هەر پلانێكی گەشەسەندنی سەركەوتوو بۆ گەیشتن بە ئامانجی پەرەپێدانی بەردەوام ،چونكە رەچاو كردنی لایەنی ژینگە و ژینگەپارێزی هۆكارێكی سەرەكی گەیشتنە بە ستراتیژیەتی هەر پلانێكی بەردەوام. بۆ ئەوەی ئەو كەسانەی بڕیار بەدەستن و پلاندانەران و ئابووریناسان گرنگی كەلكی ژینگەیی بزانن.لەم ماوەیەی دوایدا شێوازێكی دیكەی هەژمار كردنی تێچوونی ئابووری دەربارەی تێكچوون و زیانە ژینگەییەكان و بەهەدەر چوونی سەرچاوەی ژینگەی تەواوكاری بۆ ئەوەی جێگرەوەی تەواوی ژمێركاری كۆن بێت ، كەوا حیسابی بۆ ژینگەی نەكردبوو. ئەمەش وادەكات ریزبەندێك بۆ پرۆژەكان دابنێین لە بواری گەشە سەندن ،ئەمەش بەپێێ‌ ڕوانگەی ئابووری ژینگەیی.گومان لەوەدا نییە ناتوانرێت سەیری هەریەك لە كەلكی ئابووری و ژینگە بكەین بەوەی هەردووكیان دژی یەكترن، چونكە هەریەكەیان رووی لایەكی یەك دراوون.ئەویش پەرەپێدانی ئابوورییە.یاخود بە شێوەیەكی تر بلێین پەرەپێدانی گرنگ دراوە بە ژینگە.راستی ئەمەش دەركەوتووە لە زۆربەی ئەو لێكۆلینەوانەی كە بە چاودێریی بانكی جیهانی كراوون. لە ژێر رۆشنایی گرنگی كەلكی ئابووری ژینگەیی،ئەو دەزگایانەی هاوكاری پێشكەش دەكەن لەسەر ئاستی جیهانی لە سەرەتای نەوەدەكانی سەدەی رابردوو لەلایەن ژینگەییەكان(كەلكی ژینگەیی )هاویشتۆتە ناو پرۆژەكان لەكاتی سازدانی لێكۆلینەوەی كەلكی ئابووری بەشێوەیەكی گشتی ،ئەم كارەش سەرەتاكەی دەگەرێتەوە بۆ رۆژگاری لووتكەی زەوی لە شاری (ریودی جانیر)لە بەرازیل لەماوەی(3تا 14)یونیوی سالی 1992.دەتوانین بلێین ئەمە سەرەتای لێدانی زەنگی ئاگادار كردنەوەی مرۆڤایەتی بوو بۆ بەخۆدا چوونەوەی بە هەلسوكەوتەكانی كەوا دژ بە ژینگەكەی ئەنجامی دەدات.بۆ ئەوەی بەكارهێنانی تۆكمە و نمونەیی بكات لەسەر سامانە سرووشتییەكان كە هەن.لێرەدا پرسیارێك دێتە كایەوە ،ئاخۆ لە هەرێمی كوردستان تا چەند گرنگی بەم بوارە دراوە و دەدرێت؟ئەگەر تاوەكو ئێستا گرنگی پێنەدراوە پێویستە لەمەولا زۆر گرنگی پپێبدرێت.لەبەر ئەوەی هەرێمەكەمان دەرگای خۆی بەرووی وەبەرهێناندا كردووەتەوە بۆ وەبەر هێنەرانی ناوخۆ و دەرەوە و پرۆژە و چالاكی ئابووری و وەبەرهێنان خراونەتە گەر.ئەگەر لە سەرەتای كارەكان رەچاوی ژینگەكەمان نەكەین ئەوا لە داهاتوودا ژینگەكەمان رووبەرووی هەرەشە و لاسەنگی و كاولكاری و مەترسی جۆراوجۆر دەبێتەوە و باجەكەشی لەسەر ئایندە و نەوەكانمان گران دەوەستێ‌.بۆیە پێویستە بە یاسایەكی گونجاو ئەم مەترسیە چاوەروان كراوانە رێگایان لێ‌ بگیرێت و ئەنجام دانی پرۆژەكان لە چوارچێوەی یاسادا جێبەجێبكرێن و یاسا ژینگەییەكان رەچاو بكرێن.ئەو كەسانەی كەوا بەم كارە هەلدەستن و تێچوونە ژینگەییەكان ئەژمار دەكەن پێویستە ئاستێكی بەرزی تێگەیشتنیان لە بوارە ژینگەییەكان و تێچوونە ژینگەییەكان هەبێت.لە هەمان كاتیشدا وا چاكە رای هاوولاتیان وەربگیرێت لەسەر بابەتەكە لەوانەیە یارمەتیدەر بێت لە كاتی لێكۆلینەوەكان.لەهەمان كاتیشدا ئەو بەشداریەی هاوولاتیان پالیان پێوە دەنێت ئەوانیش بەرپرسیاریەتی پاراستنی ژینگە لە ئەستۆ بگرن،واش چاكە سوودی زۆر لە لێكۆلینەوەكانی تر وەربگرن ئەگەر لە وولاتانی تریش بن لەسەر ئەو پرۆژانەی كەوا بڕیار وایە جێبەجێبكرێن لە هەرێمەكەماندا.دەبێت كۆمەلێك ئەلتەرناتیڤی پێشنیاز كراو لەگەلی پێشكەش بكرێن.تاوەكو یەكێك لەو بەدیلانە هەلبژێردرێن كەوا كەمترین زیان بە ژینگەكەمان و دانیشتوانی ناوچەكە و پەرەپێدانی وولاتەكەمان دەگەیەنێتبەهرەمەندی مرۆڤەکان ڕیزبەند دەکەین

نووسینی م.ئەسود قادر /ماستەر لە بواری ئابووری ژینگەیی،مامۆستای زانكۆ .